اینجا تبریز است، اما حالا هیچ مسافری سراغ «ائل گولی»، «ارگ تبریز» و «كندوان» را نمی‌گیرد. زمزمه‌ها از فاجعه خبر می‌دهند، فاجعه‌یی هولناك كه انگار همه‌جا هست، از نگاه‌های مضطرب محلی‌ها تا آدرس پرسیدن‌های عجولانه مسافران. حس غریبی شهر را تسخیر كرده، هیجان یا شاید هم سراسیمگی و تشویش. هر چه هست اما با جنب‌ و جوشی عجیب همراه است، خصوصا در جاده‌یی كه مسافران را به مركز واقعه می‌برد، جاده‌یی كه ازدحامش نسبتی با خورشید هنوز داغ بعدازظهر ندارد. تلنگر اول، همان ابتدای راه است؛ پارچه‌نوشته‌ كوچكی كه از پلی در «سه‌راهی اهر» آویزان شده، انگاره‌هایم از مدیریت بحران را به هم می‌ریزد، انگاره‌هایی كه از مدیریت همه‌جانبه و توجه عادلانه به همه حادثه‌دیده‌ها حكایت داشت. پلاكارد مسیر یك روستای زلزله‌زده اما «دور از توجه» را نشان می‌دهد، آن هم چندین و چند روز پس از زلزله. مسیر نشان‌ داده شده در پلاكارد-كه احتمالا توسط اهالی روستای مذكور در آنجا نصب شده- با راهی كه در حال پیمودنش هستیم، اختلافی در حد 180 درجه دارد. جاده‌یی كه تاكنون همه محموله‌های كمكی را بلعیده، همه فاجعه را در خودش خلاصه نکرده...هر چند موقع برگشت آن پلاكارد دیگر آنجا نبود.


وادی حیرت

ازدحام آدم‌های سیاهپوش در گورستان روستا از واقعه‌یی عظیم خبر می‌دهد. جایی كه حالا 22 قبر تازه دارد، 22 قبری كه دوتایش همین امروز(در زمان تهیه گزارش) و با مرگ دو تن از مجروحان زلزله اضافه شده. اینجا «زغن‌آباد» است، روستایی صددرصد تخریب شده.

خورشید آخرین زورهایش را می‌زند و چهره‌های تكیده، كودكان پابرهنه، خانه‌های ریخته و چادرهای سفید هلال احمر از اندوه زیر پوست روستا حكایت دارد. هر ماشین غریبه كه می‌ایستد چند نفری به دورش حلقه می‌زنند. هلال‌احمری‌ها، بسته‌های آب‌معدنی پشت تویوتا را، در كانكسی خالی می‌كنند. كمی آنطرف‌تر جوانی شهری، چراغ‌قوه‌های كم‌تعدادی كه آورده را خودش مستقیما توزیع می‌كند. یكی دو ماشین دیگر هم چیزهایی آورده‌اند كه دارند همان‌جا تخلیه‌اش می‌كنند، كسی كه داخل كانكس ایستاده، اجازه می‌خواهد كه چندبسته چای كیسه‌یی را به جای گذاشتن در انبار مستقیما به خانواده «مش قربان» بدهد.

كسی از او دلیل نمی‌خواهد اما او می‌گوید. دلیلش غروب غمناك روستا را بر سر همه آوار می‌كند، انگار كه تازه پرده از مهابت فاجعه كنار رفته باشد؛ دردهایی هست در زندگی كه تا نبینی شاید هیچ‌گاه باورشان نكنی، دردهایی كه همیشه آدم خیال می‌كند مال قصه و كتاب‌هاست، مثل درد پسركی كه در چشم‌ به‌هم‌‌زدنی، هفت نفر از خانواده‌ 9 نفره‌اش را از كف داده باشد، آنهم هفت نفری كه دو نفرشان زنان پابه‌ماهی باشند كه تا وضع‌ حمل‌شان چند روزی بیشتر نمانده... به دنبال انباردار راه می‌افتیم تا ببینیمش و تا شاید برایمان از آن روز بگوید، از آن روز لعنتی. هر چه می‌گوییم اما هیچ نمی‌شنویم. پسرك به گوشه‌یی خیره شده و دم نمی‌زند. این‌طرف‌تر كه می‌آییم، از جملات تركی رد و بدل شده بین اهالی، می‌فهمیم كه زلزله نه فقط هفت نفر از نزدیك‌ترین كسان او، كه حتی قدرت تكلمش را هم گرفته است.


روزه‌داری در زیر آوار

دستانی كشیده داشت و صورتی تیره اما پریده‌رنگ. با لباس یكدست سیاهش، از دور به لكه سیاهی در میان تل‌های آوار می‌مانست، نزدیك‌تر كه می‌شدی اما از آن یكدستی خبری نبود، لكه‌های خاك متعدد بود كه روی لباسش خودنمایی می‌كرد. نامش محمد بود و انگار تازه سربازی‌اش تمام شده بود، زیر نور خورشید كم‌رمق عصرگاهی روستا، قدم‌زنان داشت از تجربه مهیب زلزله و قهر طبیعت می‌گفت، از آنچه بر آنها رفته و از كابوس‌های شبانه، از اشك و آه و بغض و درد، از عزیزان از دست رفته و از مردم داغدار...، می‌گفت و با انگشت خرابی‌ها را نشان می‌داد؛ «اینجا خانه‌مان بود، در آن گوشه نشسته بودیم، ناگهان همه‌چیز لرزید، غرشی گوشخراش از دیوارها برخواست، صدای فریاد و شیون همه جا پیچید، محشر كبری بود انگار، من توانستم خودم را به بیرون پرت كنم اما...». خیلی دل‌دل كردم كه سوال را نپرسم، نمی‌خواستم بر زخمش نمك بپاشم اما سوال ناظر به تصوری بود فراگیر و البته مسوولیت‌زدا. به همین دلیل بر تردید غلبه كردم و به او گفتم بعضی‌‌ها می‌گویند زلزله خشم خداست بر كژرفتاری‌های آدمیزادگان، بر گناه و رفتارهای...، نگذاشت حرفم تمام شود، نگاهش را كه به نگاهم دوخت، سرم را پایین انداختم، جرات اینكه به چشمانش نگاه كنم را نداشتم. با بغضی غریب گفت: «می‌دانی كه خیلی‌ها با زبان روزه زیر آوار ماندند؟ می‌دانی كه خیلی از همین مصیبت‌دیده‌ها، با همین حال‌شان، تا آخرین روز رمضان را روزه گرفتند؟ می‌دانی كه خیلی از زیر آوار مانده‌ها بچه‌های بی‌گناه بودند؟» مسجد ویران‌شده روستا را نشانم داد و گفت: «آنجا كه خانه خدا بود، پس چرا خدا به خانه خودش هم رحم نكرد؟» پاسخش كه تمام شد، سكوتی كشدار بین‌مان حكمفرما شد، گفت‌وگو با همین سكوت تلخ به پایان رسید و من البته از سوالم پشیمان بودم، هرچند كه روزنامه‌نگاری گاهی درد بی‌درمان پرسشگری پرسش‌هایی است كه خودت هم می‌دانی از شنیدن پاسخ دردت میگیرد.


هیولای ترس

شب از نیمه گذشته، آتش آخرین نفس‌هایش را می‌كشد و پسرك بدعنق روستایی كه بی‌مقدمه كنار آتش ما نشسته و به نقطه‌یی خیره شده بود و لام ‌تا كام حرف نمی‌زد، دیگر به چادرشان رفته، شاید برای خواب. چراغ‌ چادرهایی كه برق به آنها رسیده، در حال خاموش شدن است. نشان خون‌رنگ هلال احمر، روی ردیف چادرهای سفید خودنمایی می‌كند و همنشینی ناگزیر این چادرها با ویرانه‌یی كه زمانی روستا نام داشت، زیر تلالوی مهتاب، رنگی از حزن به فضا پاشیده است. فقط هر چند دقیقه یك بار، صدای پچ‌پچ آدم‌هایی كه چراغ قوه به دست، به طرف مدرسه و تنها توالت سالم‌مانده روستا در حركتند، سكوت شبانگاهی كمپ را در هم می‌شكند. 

سوز آذربایجانی هوا، هیچ شباهتی به گرمای تابستانی شب‌های تهران ندارد و ما با پتوهایی كه به لطف از خودگذشتگی چند روستایی در اختیارمان قرار گرفته، به داخل ماشین پناه برده‌ایم. هنوز خواب‌مان نبرده كه های‌وهوی عجیبی برمی‌خیزد؛ جنب‌وجوشی غریب آرامش دروغین شب چادرنشینان را در می‌نوردد و ناگهان صدای روشن شدن موتور لودری، به گوش می‌رسد، هاج ‌و واج مانده‌ایم كه چه شده، تا ما برسیم و بپرسیم البته همه‌چیز تمام می‌شود. تازه می‌فهمیم كه لودر جز آواربرداری، یك كاركرد دیگر هم دارد و ما جز سرمای شبانه، یك دغدغه مهم دیگر زلزله‌زدگان را هم از نزدیك لمس كرده‌ایم؛ گرگ آمده و آنها با داد و فریاد و نور نورافكن‌های لودر فراری‌اش داده‌اند، آنهایی كه حالا پس از فرار گرگ هم دیگر خواب‌شان نمی‌برد كه مبادا همین چند گاو و گوسفند بی‌سرپناه‌شان هم از كف‌شان برود.


كاش باران نبارد

یك، دو، سه... یا علی؛ نفس‌ها حبس می‌شود، چهره‌ها در هم می‌رود و همه با تمام توان زور می‌زنند؛ با هر یا علی، سكوت مرگبار ظهرگاهی «باجه‌باج» در هم می‌شكند، كمی از آوارها كنار می‌رود و چیزی كه هر یك از شش مرد روستایی، گوشه‌یی از آن را گرفته‌اند و می‌كشند، بالاتر می‌آید. نزدیك‌تر می‌روم، هم برای اینكه از كارشان سردربیاورم و هم اینكه شاید كمكی از دستم بر بیاید. پس از كش ‌و قوس بسیار، ‌دار قالی نیمه‌كاره از زیر آوار زلزله نجات می‌یابد، سنگینی‌اش اصلا به قیافه‌اش نمی‌آید، همان‌طور كه ظرافتش به خشونت خروارها خاك و سنگی كه رویش ریخته بود نمی‌آمد.

این كشاكش اما در تمام مراحلش، تماشاگر ویژه‌یی هم داشت؛ همان دخترك روستایی كه با هر بار تكان خوردن‌ دار قالی، بند دلش پاره می‌شد كه نكند نخ‌های قالی پاره شود، همان كه با پیدا شدن تدریجی گل‌های قالی از زیر خاك، گل از گلش می‌شكفت، همان كه با دیدن چند نخ پاره‌شده از دسترنجش، زانوی غم بغل گرفت، همان كه پس از تكیه دادن ‌دار قالی به تراكتور، خاكش را تكاند، همان كه پارچه‌یی به روی آن كشید تا از گزند گرد و خاك حفظش كند، همان كه مدام با خودش زمزمه می‌كرد كاش باران نبارد...


«قارداشیم اولممیشم تك قالاسان»

بازدیدمان از روستاهای زلزله‌زده تمام شده، در حال بازگشتیم. هر دو طرف جاده باریك و البته خطرناك ورزقان به تبریز، پر از ماشین است، یك طرف آنها كه عازم روستاهای زلزله‌زده‌اند و طرف دیگر آنها كه شاید با خیالی آسوده از ادای تكلیف، درحال بازگشتند، یا شاید هم عازم بارگیری و بازگشت مجدد. تنوع ماشین‌ها كلیشه‌های ذهنی‌ از فقر و غنا را به بازی گرفته‌اند، پراید، پیكان، پیكان‌وانت، نیسان، ماكسیما، زانتیا، سانتافه و...، همه در یك صف و با یك هدف، آرام و با طمانینه حركت می‌كنند، در جاده‌یی كه ترافیك هیچ كس را كلافه نمی‌كند. 

مردمی‌ها از دولتی‌ها خیلی بیشترند و این، طیف متنوعی از معانی را به ذهن متبادر می‌كند، از همبستگی و هیجان عمومی گرفته تا چیزهای دیگری كه شاید ذكرش در این مقال نگنجد، هر چه باشد اما پلاكاردها و پارچه‌نوشته‌ها چشمان آدم را می‌دزدند، پلاكاردهایی كه روی خیلی از ماشین‌های عبوری نصب شده و شناسنامه محموله‌شان به حساب می‌آید، مثل همانی كه روی كامیون خاوری كه از روبه‌رو نزدیك می‌شود جاخوش كرده، پلاكاردی كه جمله رویش، از آنهاست كه خواب از سر می‌پراند، از همان‌ها كه وسوسه‌ات می‌كند پایان‌بندی گزارشت را عوض كنی؛ «قارداشیم اولممیشم تك قالاسان»/ برادرم مگر من مرده‌ام كه تنها بمانی!

همین گزارش در روزنامه اعتماد از اینجا